تارنمای تخصصی علوم زیستی و زیست حیاتی Vital Health & Environment - دنیای خزندگان

مارمولک دوستی که ما آنرا فراموش کرده ایم

دکتر مهرداد حلوایی — Thu, 12 Apr 2012 18:18:54 GMT

آیا مارمولک ها سمی هستند؟
وجود سم در حیوانات نوعی وسیله دفاعی می باشد و این زمانی است که حرکت در آن حیوان آرام بوده و جانور بخواهد به واسطه این سم از جان خود دفاع کند. مانند برخی مارها. اگر به حرکت در این جانوران توجه کنید خواهید دید که آنها موجوداتی آرام هستند ولی موجودات غیرسمی مانند مارهای غیرسمی اکثرا در زمان احساس خطر بلافاصله و با سرعت زیاد فرار می کنند. مارمولک ها نیز در زمان احساس خطر روش های متفاوتی را اعمال می کنند که عبارت است از: ۱- فرار: برخی مارمولک ها بلافاصله پس از احساس خطر به سرعت فرار می کنند مانند اسکینک ها. این مارمولک ها خیلی از لانه خود دور نمی شوند. ۲- برخی مارمولک ها مانند سوسمارهای خاردم از دم خاردار خود برای دفاع از جانشان و دور کردن حیوان مهاجم استفاده می کنند به نحوی که بلافاصله داخل سوراخ خود فرار کرده و با حرکت دادن دم تیغ دارشان و ایجاد ضربات محکم، جانور شکارچی و یا حتی انسان را از خود دور می کنند و برخی مارمولک ها مانند بزمجه ها علاوه بر وارد کردن ضربات قوی توسط دم، گازهای محکمی نیز می گیرند. ۳- مکانیسم دیگری که در اکثر مارمولک ها دیده می شود قطع شدن دم به صورت ارادی است. دم برخی از مارمولک ها در زمان ایجاد تماس توسط دشمن به طور ارادی طی عمل انقباض ماهیچه های دم کنده می شود. دم کنده شده به علت باقی ماندن خاصیت عصبی- عضلانی به طور موقت شروع به جنبیدن کرده و حواس جانور شکارچی را به خود جلب می کند. در این حین خود حیوان فرصت فرار می یابد. مردم بر این عقیده اند که مارمولک ها دم خود را به این علت جا می گذارند تا موجود شکارچی آن را خورده و به واسطه وجود سم در آن(نظرات خرافی در مورد وجود سیانور یا ترکیباتی از آن) بمیرد. گاهی شاهد درج خبرهایی هستیم که بیانگر افتادن یک مارمولک در دیگ غذا یا قوری چای و مردن عده ای آدم بوده ایم. باید گفت که هیچ یک از این اخبار پایه علمی ندارند. طبق مطالعات انجام شده توسط محققان خزنده شناس دانشگاه برکلی کالیفرنیا، آقایان پروفسور اندرسون و پروفسور پاپنفوس، و ویژه نامه چاپ شده توسط مجله رپتایلز مورخ آگوست سال ۲۰۰۲ این قضیه به اثبات رسیده است که هیچ مارمولکی دارای سم نیست و علت قطع شدن دم در آنها گمراه کردن جانور شکارچی است.
خدمت به انسان
طی مطالعات به عمل آمده توسط مهندسین ژنتیک و متخصصین بیوتکنولوژی بر روی ژن ها و ساختار دم مارمولک ها احتمال این می رود که بتوان این خاصیت را (رشد مجدد یک عضو مانند دم در مارمولک ها) در مورد انسان هم اعمال کرد، بدین نحو که فردی که عضوی از بدنش مانند دست یا پا بر اثر یک سانحه قطع شده است بتواند دوباره آن را به دست آورد.همان طور که ذکر شد، مارمولک ها یا سوسمارها از نظر اکولوژیکی دارای ارزش بالایی بوده و به دلیل از بین رفتن آنها و برخی موجودات دیگر که از بندپایان تغذیه می کنند(مانند، خفاش) شاهد وجود جمعیت زیادی از حشرات اعم از سوسک ها و پشه ها در جوامع شهری هستیم. همچنین دیده می شود که جمعیتی بزرگ از ملخ ها که آفت گیاهان زراعی هستند به مزارع حمله کرده و محصولات را از بین می برند. اگر جمعیت موجودات حشره خوار مانند مارمولک ها حفظ شود و هر شخصی به هر علتی از جمله خرافات و ذهنیات غلط اقدام به کشتن این موجودات مفید نکند، شاید دیگر جامعه بشری شاهد چنین پدیده هایی نباشد و هر یک از افراد در محیط شهری به واسطه از بین رفتن یا کاهش جمعیت حشرات آلوده از بهداشت و سلامت فردی بیشتری برخوردار شود.

مارها را بهتر بشناسیم

دکتر مهرداد حلوایی — Tue, 12 Jul 2011 16:35:54 GMT

مارها موجودات خزنده زیبا و مفیدی در این دنیا هستند.

هنوز خیلی از مردم شناختی در مورد فواید و وجودیت این جانور در طبیعت نداشته و آنرا موجودی خطرناک میدانند.

در حالی که وجود این خزنده خوش خط و خال برای زندگی بشر و جانوران دیگر بسیار مفید می باشد. مارها دارای خصوصیات منحصر به فردی هستند که فقط در شناختی که از آنها بوجود می آید قابل شناسایی می باشد.

در ذیل نگاهی به زندگی این جانور خزنده زیبا خواهیم داشت

مارها ، مناطق آرام و ساکت را برای زندگی ترجیح می دهند . حرکت مارهای سمی معمولأ بطئی است . در حالی که مارهای نیمه سمی مانند مارهای غیر سمی سریع و چابک هستند . نوعی مار وجود دارد که در موقع احساس خطر سر خود را بالا نگه می دارد و با تغییر دادن شکل یا حالت عضلات ناحیه گردن و پهن کردن آن شکل کفچه را می گیرد و به همین دلیل به کفچه مار یا کبرا موسوم است . در حالی که نوع دیگر کبرا که در جنوب ایران پراکنده است با جهشهای کوتاه و صدای مخصوص خود جلب توجه می کند . مار شاخدار با داشتن دو زائده شاخی در قسمت فوقانی چشم مشخص است . مار جعفری علامت صلیبی شکل سفید رنگ در سطح فوقانی سر دارد و مانند مار شاخدار از پهلو حرکت می کند . معمولأ مارها به طور مارپیچ حرکت می کنند .
مارها با کمک عضلات قوی ستون فقرات و ماهیچه های بین دنده ها قادرند انتهای آزاد دنده ها را به حرکت درآورند و عمل خزیدن را انجام دهند . بعضی مارها هوای فشرده و ذخیره شده در ششهایشان را با صدای خاصی خارج می کنند که موجب توجه می شوند . البته این صدا در انواع مختلف آنها متفاوت است . گاهی مارها با ایجاد صدا بر اثر مالش پولکها به یکدیگر مانند مار جعفری و یا به حرکت در آوردن سریع زائده غضروفی دم در افعی قفقازی و یا طلحه مار به تقلید از مار کبرا تا حدودی گردن خود را پهن می کند یا آلو سر بنام بویگا حالت حمله مار جعفری را بخود می گیرد . بعضی از مارهای غیر سمی هم با کشیدن نفیر ادای افعی ها را در می آورند . انواعی از مارها مثل مار آبی هنگام ترس و برای دور کردن دشمن ترشحات بدبویی از غده های واقع در ناحیه آنال یا مخرج خارج می کنند . مارها دارای قدرت تشخیص مکان مناسب برای زندگی هستند و از محل مسکونی خود چندان دور نمی شوند . ولی اگر شرایط محیط ریست آنها تغییری نامناسب داشته باشد ، به مکان مناسبتری مهاجرت می کنند . مارها انگیزه مسکن گزینی دارند و تغییر مکان اجباری آنها تا مدتها موجب اختلال در پوست اندازی ، تولید مثل و حتی تغذیه آنها می شود . اعتصاب غذا در برخی از مارها که از محیط طبیعی خود جدا شده و در شرایط نامساعد نگهداری می شوند مشاهده می گردد . این اعتصاب غذا اغلب تا مرحله مرگ ادامه می یابد . مارها زندگی انفرادی دارند ، تجمع برخی از آنها هم ، که در محل معینی به طور گروهی دیده می شوند ، نتیجه رفتار اجتماعی نیست و این گردهمایی تنها به علت وجود محیط زیست مساعد در مکان ویژه ای است . این جانوران در شرایط اسارت نیز که برای آنها محیطی غیر طبیعی است بمنظور فرار از نور مستقیم بر روی هم انباشته می شوند . گاهی نگهداری از تخم و نوزادان در بین مارها دیده می شود ، ولی نوزادان را در تغذیه کمک نمی کنند . مارها جز در فصول سرد که صبح ها برای آفتاب گرفتن در مقابل اشعه خورشید قرار می گیرند ، از نور مستقیم گریزان اند و به مکانهای نیمه تاریک و عاری از نور شدید پناه می برند . مارهایی وجود دارند که فقط شبها برای شکار و تغذیه از پناهگاه خود خارج می شوند . خلاف بعضی دیگر که در ساعات معین از روز عمل تغذیه را انجام می دهند . مارها معمولأ شناگران ماهری هستند و می توانند مدت نسبتأ زیادی در زیر آب بمانند . این خصوصیت گاهی موجب اشتباه آنها با مارهای آبی می شود . مارهای مناطق گرمسیر غالبأ بدن خود را زیر ماسه ها پنهان و سر خود را بیرون نگاه می دارند و به این ترتیب باعث گمراهی شکار می شوند مانند کک مار یا اریستیکوفیس ماکماهونی . گاهی بعضی مارها در بیابانها طوری سر خود را بلند و بی حرکت نگاه می دارند که پرندگان و حشرات آنها را چوب یا شاخه ای از درخت می پندارند و از این راه مارها طعمه خود را شکار می کنند . قدرت پرش یا جهش مار معمولأ یک سوم طول آن است چنانچه این پرش در جریان باد شدید یا از نقطه مرتفعی انجام شود ممکن است به چند متر برسد .
مارها اصولأ با اشخاص انس یا آشنائی پیدا نمی کنند و هر وقت احساس ترس کنند ، حمله می کنند . برخی از انواع مارها معمولأ حالت غیر طبیعی دارند یا عصبانی هستند و از این رو بی جهت و بدون هدف مشخص طرف مقابل را مورد حمله قرار می دهند . گاهی مشاهده می شود که بعضی افراد چنان بر اعصاب خود مسلط هستند که خطرناکترین مار را بدون ترس ووحشت از زمین بنحوی بلند می کنند که مار کوچکترین احساس ناراحتی نمی کند و هیچ خطری را باعث نمی شود . در هر حال مطالعه طرز رفتار و زندگی مارها و بررسی دقیق آنها ، هم لذت بخش است و هم از لحاظ پیشگیری عواقب گزش بسیار ثمر بخش .

اسراری در دم مارمولکها

دکتر مهرداد حلوایی — Wed, 11 May 2011 16:43:20 GMT

همیشه این سئوال برای عموم مردم وجود دارد که دم مارمولک چه نقشی در حیات این خزنده زیبا دارد؟

باید گفت که خداوند یکی از اسرار وجودیت خود را در این خزنده کوچک و جالب نهفته است. با نگرشی به این خزنده خواهیم دید که چه مکانیسمی در دم این خزنده وجود دارد.

محققان طی مطالعه بر روی خصوصیات فیزیکی مارمولکها اعلام کردند دم این جانداران پس از جدا شدن از بدن از خصوصیاتی برخوردار است که تنها در صورت داشتن ذهنی مجزا قابل توضیح خواهند بود.

گونه های متعددی از مارمولکها نه تنها قادرند برای گیج کردن مهاجمان دم خود را از بدن جدا کنند بلکه حرکات دم آنها پس از جدا شدن نشان می دهد این عضو از اندام مارمولکها دارای ذهن مخصوص به خود است.
محققان کانادایی دانشگاه کالگاری دریافتند دم جدا شده مارمولکهای لئوپارد تنها از واکنشهای مداوم و ریتم دار برخوردار نیست بلکه دارای حرکات پیچیده ای مانند حرکات پرشی تا ارتفاع سه سانتیمتری است.
این حرکات به واسطه بخشی هماهنگ کننده در نخاع درون دم کنترل می شوند سیگنالهایی که این حرکات را کنترل می کند از انتهای دم آغاز شده و نشان می دهد نوعی مرکز کنترل کننده در این قسمت از اندام قرار دارد. سیگنالهای مرکز کنترل معمولا تحت پوشش مغز مارمولک قرار دارند تا زمانی که جاندار تصمیم به جدا کردن دم خود بگیرد.
به گفته دانشمندان باور کردنی ترین تئوری برای توضیح این پدیده این است که دم جدا شده بر اساس حسگرهای محیطی که بر روی سطح آن قرار دارد از خود واکنش نشان می دهد و در جهات و اشکال خاصی باعث حرکت کردن عضو جداشده بدن مارمولک می شود.
بر اساس گزارش سی بی سی، مطالعه بر روی سیستم عصبی دم مارمولکها نشان می دهد این اندام می تواند به عنوان نمونه ای مناسب برای انجام مطالعات عملکردهای پیچیده عصبی نخاع در هنگام عدم حضور سیگنالهای مغزی به شمار رود، شرایطی که هنگام قطع نخاع در موجودات به وجود می آید.

کمکهای اولیه در مواجه شدن با مارها

دکتر مهرداد حلوایی — Wed, 11 May 2011 16:31:08 GMT

تاکنون با مار این خزنده خوش خط و خال مواجه شده اید؟

اگر روزی با ماری مواجه شدید می دانید باید چکاری انجام دهید؟

با نگاهی به دنیای مارها بیشتر با آنها آشنا شویم.

مارخزنده ای فلسدار ومهره دار است که با مار مولک خویشاوندی نزدیک دارد تاکنون 3000گونه از این موجودات شناسا یی شده اند که حدود 400گونه آن بسیار خطر ناک هستند.

محل زندگی مارها :

آنها بجز درقطب جنوب تقریبا درسایر قسمت های دنیا وجود دارند اغلب مارها روی زمین زندگی می کنند اما برخی از انواع انها درختان وآبها را برای زندگی انتخاب می کنند.

مارهایی که در آبها زندگی می کنند دارای آبشش نیستند وبرای تنفس مجبور هستند که به سطح اب بیایند اما بااین حال توانائی آن رادارند که ساعتها زیر آب بمانند ودراین مدت از اکسیژن محلول درآب استفاده می کنند.

مارها را کلا می توان به دودسته تقسیم کرد دسته اول آنهایی هستند که باسم خود می توانند باعث مشکلاتی درسیتم عصبی یاگردش خون طعمه شوند ودسته دوم که باقدرت ماهیچه های خود می توانند طعمه را تحت فشار قرار دهند وخفه کنند این نوع از مارها با آرامش خیال انقدر منتظر میمانند تاطعمه به انها نزدیک وسپس درزمان مقتضی خودرا به دور ان پیچیده انقدر فشار دهند تاجانور یا انسان از نفس کشیدن باز ایستد درحالی که مارهای سمی پس از تزریق یا پاشیدن سم به طعمه منتظر میمانند تا طعمه از پای درآید .

انواع مارها از لحاظ نوع سم :

بعضی از مارها دندان سمی درجلو ودندانهای ریز را درعقب دارند نوع شکل دندان های سمی این نوع از مارها بصورت لولائ شیاردار می باشند مانند مار کبری ماردم پهن دریائی .

نمونه دوم دندانهای ریز ندارند فقط دندان سمی دارند این نوع مارها بسیار خطر ناک هستند مانند افعی ها

نمونه سوم مارهایی هستند که ابتدا دندان ریز وسپس دندانهای سمی که بدلیل اثر اندک سم به این مارها رانیمه سمی مینامند .

نمونه چهارم مارهای غیر سمی هستند که از طریق انقباض عضلانی فعالیت خود را انجام می دهند مانند مار بوآ وپیتون

حقایقی درباره مارها

مارپیتون قادر است موجود زنده ای به وزن 70کیلو گرم را براحتی ببلعد

بیشترین سر عتی که از مارها ثبت شده 13کیلومتر درساعت است .

سم مار مامبای سیاه باعث مختل شدن سریع اعصاب می شود واز قویترین سموم است .

اغلب مارها حدود 200دندان دارند که برای نگهداری طعمه استفاده می کنند.

بزگترین مارها در دنیا متعلق به خانواده اژدرمارها هستند که بوآ وافعی از این خانواده می باشند که دربعضی موارد اندازه طول انها به بیش از 9متر میرسد

نمونه ای از مارها عبارتند از :

1- کفچه (کبری ) 2- مار جعفری 3- افعی شاخه دار4- تیر مار5- مار آبی 6- افعی سیاه 7- مار زنگی 8- مار مرجانی 9- مار پلنگی 10- مار آتشی 11- آلوسر12- شتر مار شیرازی 13- آناگوندا14- واپیر وبسیاری موارد دیگر

توصیه های ایمنی

1- خودنسردی خود راحفظ کنید .

2-با تلفن 125آتش نشانی تماس بگیرید

3-هیچگونه اقدامی انجام ندهید چون ممکن است مار خزیده وبه مکانهای غیر دسترس برود

4-چنانچه شخصی مورد حمله مار قرار گرفت سر یعا مصدوم را به مراکز درمانی انتقال دهید

5-تاحضور اکیپ آتش نشانی درمحل مار را زیر نظر داشته واز نزدیک شدن به آن اجتناب کنید.

چگونه تغذیه ایگوانا را انجام دهیم

دکتر مهرداد حلوایی — Fri, 6 May 2011 18:23:57 GMT

اگر در خانه ایگوانا دارید حتما باید بدانید از این خزنده زیبا چطور باید نگهداری کنید؟

تغذیه در این جانور نقش اساسی و مهمی را بازی میکند .

با نگاهی به تغذیه این خزنده جانوری زیبا و سالم داشته باشید.

تغذیه ایگوآنا

آب: ایگوآناها برای زنده ماندن به آب احتیاج دارند. و همیشه باید از آبی زلال و تمیز برخوردار باشند. صاحبان باید آب ایگوآنا را در طی روز مورد بازبینی قرار دهند و در صورت آلوده شدن به مدفوع مورد تعویض قرار دهند.غذا: ایگوآناها خزندگانی گیاهخوار می باشند و به یک رژیم غذایی متنوع که سرشار از انواع ویتامین ها است نیازمند هستند. ایگوآناها با اینکه دندانهای تیزی دارند بیشتر اوقات غذا را نجویده می بلعند به همین علت باید غذاهایی که در اختیارشان قرار داده میشود به صورت خورد شده باشد. و این روش باعث می گردد که ایگوآنا نتواند تنها غذاهای مورد علاقۀ خود را مصرف کند و دچار سوء تغذیه گردد. میوه ها و سبزیجاتی که در جیرۀ غذایی ایگوآنا قرار می گیرد باید خوب شسته شود تا به سموم و تخم کرمها و حشرات آلوده نباشد. اگر سبزیجات را با مواد ضدعفونی کننده شستشو میدهید باید دقت کنید تا آثاری از این مواد بر روی سبزیجات باقی نماند.بهترین زمان برای غذا دادن به ایگوآنا، صبح نیم ساعت بعد از بیدار شدن از خواب می باشد و اگر ایگوآنای شما دو وعده غذا می خورد بهتر است این وعده سبک تر و با حجم کمتر در ساعت 4 بعد از ظهر در اختیار حیوان قرار گیرد.

ظروف آب و غذا:

ظروفی که برای آب و غذای ایگوآنا در نظر می گیرید باید به گونه ای باشد که به آسانی قابل شستشو و پاکسازی باشد. بهتر است برای این منظور از ظروفی که از جنس سرامیک، چینی و یا پلاستیک فشرده، بدون لبه های تیز و برنده باشد مورد استفاده قرارگیرد. بهتر است ظروفی که برای ایگوآنا انتخاب می شوند تغییر پیدا نکند. ایگوآناها از خوردن آبی که به صورت شبنم بر روی محیط اطراف قرار دارد لذت می برند و اگر ظرف آب را بشناسند و به آن عادت کنند مورد استفاده قرار می دهند. این آموزش برای حفظ سلامت ایگوآنا مفید خواهد بود مخصوصاً اگر محیط زندگی حیوان آلوده شده باشد. به یاد داشته باشید که هیچگاه ظروف ایگوآنا را با ظروف منزل شستشو ندهید

در جدول زیر تعداد وعده های غذایی نسبت به سن ایگوآنا معین شده است.
دوره زندگی طول بدن وعدۀ غذایی چگونگی غذا

دوران نوزادی....20 cm....... در روز2 ...... ریز یا له شده
دوران جوانی.....70 cm ...... در روز 1 ..... خرد شده
دوران بلوغ....... 90 cm......یک روز در میان.. تکه های درشت
با دقت در جدول زیر می توانید رژیم غذایی مناسبی برای ایگوآنای خود فراهم سازید.
1_غذاها بسیار مفید که می توان به صورت منظم در جیره غذایی ایگوآنا قرار گیرد.گل کوکب/ گل بامیه/ گل لادن/ نان گندم/ انگور/ تمشک/ توت فرنگی

غذاها مورد علاقۀ ایگوآنا، که خوراکی کامل و سبک بوده و بیشتر اوقات می توان از آن در جیره غذایی استفاده شود.یونجه/ کدوی رشتی/ برگ کاکتوس بدون خار/ گل قاصدک/ آندیو/ لوبیا سبز/ انبه/ هویج وحشی(زردک)/ بامیه/ نخود فرنگی/ شاهی

غذاهایی که باید به صورت نامنظم و در بعضی اوقات استفاده کرد. مصرف روزانه و زیاد از این مواد باعث بروز بیماری در ایگوآنا شده و خطرناک می باشد.سیب/ مارچوبه/ موز/ تربچه/ شاه توت/ بروکلی/ کلم دکمه ای/ کلم/ تالبی/ گل کلم/ هویج/ کرفس/ گشنیز/ خیار/ گرمک/ کیوی/ قارچ/ جعفری/ هلو/ انواع گلابی/ کدو تنبل/ شلغم/ اسفناج/ هندوانه/ کدوی سیز/برنج پخته شده، آبکش و سردبدون روغن و نمک/ ماکارونی بدون تخم مرغ پخته و سرد و ریز شده/ عدس پخته شده و سرد

غذاهایی که باید خیلی به ندرت از آنها استفاده شود
گوجه فرگی/ فلفل دلمه ای5_ غذاهایی که هیچگونه ارزش غذایی نداشته و برای ایگوآناها مضر است.
غذایی که برای ایگوآنا آماده می شود باید به این صورت باشد.
گیاهان=%45_40 لوبیا سبز، یونجه، بامیه
سبزیجات= %54_40 شاهی، قاصدک، خردل
میوه ها= کمتر از %10 انجیر، انبه، خربزه، سیب
حبوبات=%5 عدس، برنج، سویا، لوبیا سفید
غداهایی که نباید هرگز در اختیار ایگوآنا قرار گیرد.
کرم، حشرات و انواع غذای ماهی = زیرا این نوع غذاها پروتئینی بوده و مخصوص جوندگان و ماهیان می باشد.لبنیات مانند: شیر، کره، پنیر، ماست = این گروه غذای مخصوص پستان داران است نه خزندگان!تخم مرغ = زیرا سرشار از پروتئین، فسفر و چربی می باشد.بیسکویت و غذای خشک گربه، سگ و میمون = دارای پروتئین و چربی بالا بوده و مخصوص همین حیوانات می باشد.گوشت(سفید و قرمز) = این نوع غذای گوشتخواران است نه گیاهخواران!!ریواس = دارای جوهر نمک بالا بوده و برای ایگوآنا مانند سم است.گیاهان وحشی که در محیطهای سبز وجود دارند. = زیرا ممکن است آغشته به سموم ضد آفت بوده و باعث مسمومیت و مرگ ایگوآنا شود