تارنمای تخصصی علوم زیستی و زیست حیاتی Vital Health & Environment - دنیای جانوران

حس غصه در جانوران را بشناسیم

دکتر مهرداد حلوایی — Sun, 3 Jul 2011 19:02:08 GMT

در دنیای جانوران اسراری وجود دارد که هنوز انسانها به معانی آن دست پیدا نکرده اند.

آیا حیوانات هوشمند هستند؟ آیا قدرت ادراک دارند؟آیا می توانند حس و احساسات خود را ابراز دارند؟

همه اینها سئوالاتی است که برای محققین جانور شناس و زیست شناسان و متخصصین علوم زیستی جای سئوال باقی گذاشته است.

آیا زوزه کشیدن سگ همان گریه است؟ آیا شامپانزه‌ هنگامی که دندان‌هایش را نشان می‌دهد یعنی می‌خندد؟ دانشمندان با اندازه‌گیری میزان اضطراب حیوانات در شرایط احساساتی مختلف، پی برده‌اند که آنها شبیه به انسان‌ها برخورد می‌کنند.

سه سال پیش در باغ‌وحش شهر مونستر آلمان، هنگامی که گوریل مادر به نام “گانا” فرزندش را از دست داد، ابتدا نمی‌توانست این واقعیت تلخ را بپذیرد و برای مدت یک هفته همچنان جسد بی‌جان بچه گوریل را در آغوش خود نگاه داشته و حاضر به ترک او نبوده است.

این سبک سوگواری گوریل مادر تماشاچیان باغ‌وحش را در بهت فرو برد. بربل اوپ‌هوف، سرپرست بخش نگهداری میمون‌ها در این باغ‌وحش می‌گوید که این برخورد در میان میمون‌ها موردی استثنائی نبوده است. مرگ شامپانزه ماده به نام “یولا”، یکی دیگر از ساکنان باغ‌وحش مونستر نیز زوج او را به شدت تحت تأثیر قرار داد. به گفته اوپ‌هوف این شانپانزه‌ی نر تا مدت‌ها از کنار جسد یولا دور نمی‌شد و نگهبانی می‌داد تا کسی به او نزدیک نشود.

هنگامی که شامپانزه‌ها می‌خندند

آیا این برخوردها نشانه این نیست که حیوانات نیز مانند انسان‌ها حس می‌کنند و مانند انسان‌ها سوگواری می‌کنند؟ دانشمندان به این پرسش پاسخ محتاطانه‌ای می‌دهند. بیشتر آنها اعتقاد دارند که حیوانات تنها غریزه دارند، نه احساس. دلیل این احتیاط این است که زیست‌شناسان می‌خواهند از پذیرش نظریه‌هایی فاصله بگیرند که پایه علمی ندارند و تنها بر حدس و گمان استوار هستند.

یکی از نمونه‌های اینگونه نظریه‌ها در کتاب مشهور آلفرد برم، جانورشناس و نویسنده آلمانی در نیمه دوم قرن نوزدهم دیده می‌شود. او در این اثر خود نوشته است: «شامپانزه احساسات خود را مانند انسان ابراز می‌کند. هنگامی که شاد است لبخند می‌زند، به این معنی که خطوط صورتش به طور انکارناپذیری حس شادابی را انتقال می‌دهد.»

نوربرت زاکسر، زیست‌شناس رفتار از دانشگاه مونستر آلمان این دیدگاه را غیرعلمی می‌داند و می‌گوید که برم در ارزیابی شباهت میمون‌ها با انسان تنها مقیاس‌های انسانی را در نظر گرفته است. به اعتقاد زاکسر، او تنها حدس زده که شامپانزه‌ها شاد یا ناراحت هستند، زیرا واکنش آنها شبیه به تصور انسان‌ها درباره واکنش به اینگونه احساسات است.

وابستگی عاطفی میان خوکچه‌های هندی

رسیدن به نظریه‌ای علمی و قابل اعتماد بایستی بر پایه آزمایش و تحقیقات متعددی باشد که در جریان آنها یک نتیجه مشخص و قابل اندازه‌گیری همواره تکرار می‌شود. و دقیقا رسیدن به چنین نتیجه‌ای در مورد شناسایی احساسات حیوانات کار بسیار سختی است. اما به تازگی روشی جدید برای اندازه‌گیری احساسات، بنا بر مقیاس‌های علمی کشف شده است.

در موسسه‌ی زیست‌شناسی رفتاری در دانشگاه مونستر آلمان پژوهشی روی خوکچه‌های هندی در جریان است. دانشمندان با بررسی گروهی از آنها مشاهده کرده‌اند که برخی از این خوکچه‌ها با یگدیگر رابطه‌ی نزدیکی دارند. این تیم پژوهشی خوکچه‌هایی را که وابستگی خاصی به دیگری دارند را جدا کرده و خوکچه‌ی نر را در محفظه‌ای دور از زوج مورد علاقه قرار داده‌اند. این جدایی برای این جانور ایجاد اضطراب می‌کند. دانشمندان با اندازه‌گیری میزان کورتیزول موجود در بدن خوکچه‌های هندی به این مسئله پی برده‌اند. میزان کورتیزول بالا نشان‌دهنده استرس زیاد است.

میزان بالای استرس در خوکچه‌ی نر که از ماده‌ خود جدا شده، حتی زمانی که ماده‌ی دیگری را در محفظه‌ی او قرار می‌دهند تغییری نمی‌کند. اما زمانی که ماده‌ی مورد علاقه‌ی ‌او را در کنارش می‌گذارند، به نظر می‌آید که دوباره سرحال می‌شود. میزان کورتیزول او نیز دوباره کاهش می‌یابد.

در واقع باید به این نکته نیز اشاره کرد که شباهت انسان و حیوان در زندگی احساسی‌شان آنقدر هم عجیب نیست، زیرا در هر دو آنها ساختار آن بخش از مغز که در آن احساسات شکل می‌گیرد، بسیار شبیه به‌هم است. اما با این وجود هیچگاه نمی‌شود به طور کامل درک کرد که حیوانات دقیقا چه احساساتی دارند، همانطور که در مورد انسان‌ها این کار غیرممکن است

رده بندی دنیای پستانداران

دکتر مهرداد حلوایی — Tue, 1 Mar 2011 19:33:46 GMT

در دنیای جانداران پستانداران مهمترین قسمت اکوسیستم جانوری را به خود اختصاص داده اند با نگاهی به این زنجیره از جانوران به اهمیت وجود آنها در طبیعت جانوری پی خواهیم برد.

پستانداران
مقدمه
پستانداران پیشرفته‌ترین مهره‌داران هستند. اعضای آنها در اکثر اسلامحیستمهای دنیا جانوران غالب بوده و نقش تعیین کننده‌ای در زنجیره‌های غذایی دارند. پستانداران گرچه از نقطه نظر تنوع و فراوانی بسیار کمتر از جانواران دیگر و حتی مهره‌داران دیگرند (پرندگان و ماهیان) ولی بخاطر پیچیدگی دستگاههای بدن ، و بخصوص سیستم عصبی و مغز پیشرفته‌تر و بزرگتر نقش کلیدی در بسیاری از اسلامحیستمها دارند. پستانداران جانورانی هستند که دارای مو بوده و غدد شیری دارند. معمولا دارای دندانهای متنوعی هستند که درون حفره دندانی جای می‌گیرد.

رده بندی پستانداران
پستانداران را به دو زیر رده تقسیم می‌کنند.

زیررده Prototheria
زیررده Theria
زیر رده Prototheria
پستانداران تخم‌گذاری هستند که دارای لوله تناسلی ، ادراری و دفعی مشترک هستند. یعنی دارای کلوآک می‌باشند. به همین دلیل به تنها راسته باقی مانده آنها Monotremata (تک حفره‌ای) می گویند. اکیدنه و پلاتی پوس از نمونه‌های بارز و مشخص این راسته است. استخوانهای کمربند سینه‌ای شامل ، کتف ، بین ترقوه‌ای ، غرابی ، پیش غرابی و ترقوه است در دوران بلوغ فاقد دندان هستند. استخوان فوق لگنی به لگن متصل است.
زیررده Theria
در استخوانهای کمربند سینه‌ای، پیش غرابی و بین ترقوه‌ای وجود ندارد. به دو بالا راسته و 18 راسته تقسیم می‌شوند

بالا راسته Metatheria نوزاد نارس متولد می‌شود و در کیسه مادر به نوک پستان می‌چسبد و رشد خود را کامل می‌کند. کمربند سینه‌ای شامل کتف ، ترقوه و غرابی است. استخوان کیسه به استخوان لگن متصل است مانند راسته منحصر به فرد Marsupiala. اکثر گونه‌های این راسته در استالیا و جزایر اطراف یافت می‌شود نظیر باندیکوت ، نام بت ، کوآلا ، فالانژر ، والابی و کانگورو. آپوسوم کیسه داری است که در آمریکا زیست می‌کند.
بالا راسته Eutheria پستانداران زنده‌زایی هستند که جفت دارند فاقد استخوان کیسه هستند. دارای 17 راسته‌اند.

راسته حشره خواران Insectivora: دارای پوزه بلند ، چشمهای ریز و کوچک ، دست و پا دارای 5 انگشت است مانند خار پشت Erinacidae ، حشره خوارها Soricidae و حفار Tolpidae.

راسته پوست بالان Dermoptera:

راسته نخستیها Primata: نیمکره‌های مغز بسیار توسعه یافته است. چشمها در جلوی سر واقع شده‌اند. انگشت شصت در پا و یا دست طوری قرار گرفته که گرفتن اجسام را امکان‌پذیر می‌سازد. این انگشت در مقابل چهار انگشت دیگر قرار می‌گیرد. مانند میمونهای دم‌دار آسیایی ، آفریقایی و آمریکایی مانند بابون و یا میمونهای بی‌دم آسیایی و آفریقایی مانند گوریل و ماداگاسکار مانند لمور.
راسته Edentata: بدون دندانها مانند مورچه خوار تنبل.

راسته Pholidota: مورچه خوار فلس‌دار یا پانگولین.

راسته Tubulidentata: دهان گردان آردوارک.

راسته Lagomorpha

راسته Rodentia: بسیاری از افراد موشها ، سنجابها و خرگوشها را به عنوان یک گروه و تحت نام جوندگان می‌شناسند. و گر چه عادات و رفتار و حتی برخی از اندامها بدن خرگوشها نظیر جوندگان ممکن است شبیه جلوه کند اما تفاوتهایشان بیش از شباهتهایشان است.

راسته Cetacea نهنگها: شامل دو زیر راسته است. زیر راسته نهنگهای بالن‌دار (بدون دندان) و زیر راسته نهنگهای دندان‌دار.

راسته Carnivora گوشتخواران: این راسته شامل پستاندارانی است که دارای دندان نیش بلند و دندانهای گوشت‌بر آسیا و پیش آسیا با لبه‌های برنده و تیز هستند. گربه سانان بیشترین عادت گوشتخواری را داشته و اندامهایش جهت ردیابی صید و شکار حیوانات تخصص یافته‌تر است. خرسها بیشتر تمایل به همه چیز خواری و حتی گیاهخواری دارند و به همین جهت دندانهای گوشت‌بر آنها نسبتا کوتاه و نامشخص است. به استثنای خرس قطبی. سمورها ، راسلامدها ، گربه‌ها ، سگ سانان ، خرسها و کفتارها راسته گوشتخواران را تشکیل می‌دهند.

راسته Pinnipedia: سیلها Seala دست و پا دارای پرده شناست. دم کوتاه و بجز موارد محدود از آب خارج نمی‌شوند. در بسیاری از سیلها لاله گوش دیده نمی شود و حیوان به زحمت خارج از آب روی زمین راه می‌رود.

راسته Probosidea: فیلها که خرطومشان از بینی و لب فوقانی شکل گرفته و عاج در حقیقت دندانهای پیش طویل شده است.

راسته Hyracoidea: ظاهرا به خرگوشها و جوندگان شباهت دارد ولی علیرغم ظاهر و جثه کوچکش نزدیکترین خویشاوند فیل محسوب می‌شود.

راسته Sirenia: گاو دریایی جانورانی هستند درشت جثه ، علفخوار و آبزی دارای باله دمی و دستهای شناگرند. ساکن آبهای کم عمق‌اند.

راسته فرد سمان Perissodactyla: شامل اسب ، گورخر و کرگدن است. دارای معده ساده و جثه بزرگ هستند.

راسته زوج سمان Artiodactyla: شامل شترها ، گراز ، گوزنها و زرافه‌ها است.

پروازهای کوتاه انجام می‌دهند، اندازه دست و پا یکسان است، دم به عنوان چتر نجات عمل می‌کند. مانند Colugo یا لمور پرنده در آسیای جنوب شرقی ، اندازه بدن کمتر از نیم متر می‌باشد.
راسته خفاشها: تنها پستاندارانی هستند که قدرت پرواز واقعی دارند. انگشتان دست رشد زیادی نموده و پوست گسترده و وسیع ، انگشتان دست را به پا و دم متصل می‌کند. پاها به مراتب کوچکتر از دستهاست. شامل خفاش میوه خوار و خفاشهای کوچک جثه‌ای که حشره خوار هستند. تنها خفاش خون آشام که به پستانداران بزرگتر حمله‌ور شده و خونشان را می‌مکد به نام Vampire در آمریکای مرکزی و جنوبی زندگی می‌کنند.

استتار در گورخرها

دکتر مهرداد حلوایی — Fri, 11 Feb 2011 18:36:56 GMT

لباس هیچ حیوانی چون گوره خر منحصر به فرد نیست. راه های نقش بسته بر بدن هر گوره خر، مانند اثر انگشت، کاملا منحصر به همان گوره خر هستند و هیچ نمونه مشابهی ندارند. از آن جالب تر اینکه به طور کلی سه گونه گوره خر در تمام جهان وجود دارد که الگوی کلی خط های بدن هر یک از آنها با گونه دیگر متفاوت است.اما چرا گورخر ها خط دارند؟ دانشمندان هنوز نتوانسته اند به این پرسش پاسخ دهند، اما برخی معتقدند خطوط موجود بر تن گورخرها به نوعی به استتار آنها در مقابل شکارچیان کمک می کند. وجود این خطوط موجب می شود حیوانات شکارچی نتوانند یک حیوان منفرد را از گله ای در حال حرکت متمایز کند.همچنین این خطوط مانع از حمله حشراتی می شوند که حیوانات را تنها از راه دیدن سطوح وسیعی یک رنگ تشخیص می دهند. همچنین تفاوت های خطوط نقش بسته بر بدن هر گوره خر نسبت به گوره خرهای دیگر به آنها در شناسایی هم کمک می کند.گوره خرها حیوانات اجتماعی هستند که در چمنزارها زندگی می کنند. آنها با یکدیگر به چرا می روند و حتی در تیمار کردن هم به یکدیگر کمک می کنند.گونه بورچل گوره خرها، بیشترین جمعیت از این نوع جانور را به خود اختصاص داده است. این حیوانات در گروه های خانوادگی کوچکی متشکل از یک مرد، چندین زن و فرزندانشان زندگی می کنند. این خانواده ها می توانند با هم همراه شده و گله هایی بزرگ را تشکیل دهند. با این حال در گله های بزرگ نیز روابط خانوادگی گوره خرها حرف اول را می زند.گوره خرها همواره باید نسبت به حمله شیرها هشیار باشند. در صورتی که یک گوره خر مورد حمله حیوانی وحشی قرار بگیرد دیگر اعضای خانواده او با حلقه زدن به دورش از وی دفاع می کنند تا شاید بتوانند شکارچی را از محل فراری دهند.

موشهای مین یاب

دکتر مهرداد حلوایی — Wed, 9 Feb 2011 13:05:14 GMT

به گزارش خبرگزاری APOPO سازمانی غیر دولتی در تانزانیا مرکزی است که از موشها برای این کار استفاده می کند. در واقع موشها برای جستجوی میدانهای مرگبار مین در این سازمان آموزش داده می شوند و تعداد دیگری از این جانداران که از قبل آموزشهای ویژه دیده اند تا کنون توانسته اند منطقه ای بزرگ و وسیع را در موزامبیک از مین پاکسازی کنند.

سازمان APOPO با مشاهده توانایی بویایی بسیار قوی و تحریک پذیری بالای موشهای کیسه دار آفریقایی در برابر پاداش غذا، پروژه آموزش این موشها را برای اولین بار در جهان و در یکی از شهرهای تانزانیا راه اندازی و آغاز کرده است.

موشها به گونه ای آموزش می بینند که بتوانند تی ان تی درون مینهای زمینی را ردیابی کنند، به بیانی دیگر این موشها در دوره آموزشی خود یاد می گیرند پس از شنیدن صدای کلیک کوچکی در صورتی که بتوانند مسیر صدا را به درستی تعیین کنند، پاداش غذا دریافت کنند.

به گفته "بارت ویتجنز" رئیس سازمان APOPO ردیابی مینها یکی از دشوار ترین، پر هزینه ترین و خطرناک ترین بخشهای مین یابی است و از آنجایی که آموزش دادن به موشها بسیار ساده تر از آموزش دادن به سگها است، استفاده از این جانداران کوچک در چنین محیطهایی مناسب تر است.

از سویی دیگر سرعت عمل موشهای آموزش دیده نسبت به انسانها بسیار بالا است، به طوریکه دو نفر مین یاب برای پاکسازی 200 متر مربع فضا یک روز زمان صرف می کنند، اما همین کار را می توان با کمک دو موش در عرض دو ساعت به پایان رساند. به گفته بارت ویتجنز این جانداران بسیار فعالند و میزان موفقیت آنها بسیار بالا است و تا کنون توانسته اند در بازگشایی و استفاده دوباره از دو میلیون متر مربع زمین کمک فراوانی کنند.

موشها در این پروژه برای مهارتهای مختلفی آموزش می بینند، آنها توانایی بو کشیدن بیماری سل را از میان نمونه های بزاق فرا می گیرند تا به این شکل روشی تازه از تشخیص بیماری سل را در بیمارستانهای تانزانیا، جایی که دقت تشخیص آزمایشگاه های طبی در آن تنها 60 درصد است، راه اندازی کنند.
آموزشها از چهار هفتگی موشها آغاز می شود، زمانی که این جانداران به اندازه ای در کنار انسانها قرار گرفته اند که دیگر ترسی از فضا و انسانها ندارند، سپس آموزش پاداش در ازای کلیک آغاز می شود.

پس از اینکه موشها این رفتار را آموختند، آموزش تشخیص رایحه تی ان تی از دیگر رایحه ها آغاز می شود. زمانی که این مرحله نیز با موفقیت به پایان رسید، متخصصان سعی می کنند رابطه میان شناسایی درست تی ان تی را با پاداش غذا به موشها بیاموزانند.

کل دوره آموزش موشها 9 ماه به طول خواهد انجامید تا موش به یک مین یاب حرفه ای تبدیل شود. به گفته یکی از مربی های حاضر در این برنامه، آموزش دادن به موشها بسیار دشوار است، من گاهی اوقات ناامید می شوم اما دوباره به خود می گویم اینها حیوان هستند و آموزش دادن آنها می تواند جان انسانهای زیادی را نجات دهد.

بر اساس گزارش تلگراف، قدم بعدی این پروژه پرورش دادن موشهایی با توانایی بو کشیدن مواد مخدر و یافتن بازماندگان حوادث طبیعی از قبیل زمین لرزه های بزرگ در میان آوارها است.

نگاهی به گروه های خونی جانوران

دکتر مهرداد حلوایی — Fri, 3 Dec 2010 12:32:27 GMT

نقش گروه های خونی در جانداران بسیار حائز اهمیت است در پایین نویسنده سعی نموده است به تعدای جانور که دارای گروه های خونی متفاوتی هستند اشاره کرد.

گروه های خونی گوسفند

گوسفندان دارای هفت نوع گروه خونی می باشند که با حروف R, M, D, C, B, A و X نمایش داده می شوند.گوسفندان را بر حسب این که گلبول های قرمزشان حاوی مقدار زیاد یا کم پتاسیم است به دو گروه تقسیم می کنند. این میزان اندازه گیری به وسیله سیستم M تنظیم می گردد. از گلبولهای قرمز گوسفندان معمولاً در بررسیهای ایمنی شناسی استفاده مینمایند زیرا به آسانی قابل تهیه بوده و به سهولت به دست می آیند.

گروه های خونی اسب

اسب ها دارای هفت سیستم گروه خونی هستند که با حروف Q, P, R, D, C, A و U نمایش داده می شوند. بیماری همولیتیک در کره اسب ها زیاد مطرح نیست ولی در کره قاطرها که اختلالات پادگنی بین حیوان نر (الاغ) و حیوان ماده (اسب) زیاد است حدود 8 تا 10 درصد کره ها ممکن است مبتلا به بیماری همولیتیک گردند. مکانیسم ایجاد پادتن بر ضد گلبول های قرمز چندان روشن نیست ولی تصور می شود که گلبول های قرمز جنین جریان خون مادر راه پیدا می کنند.

گروه های خونی سگ

سگ ها حداقل یازده سیستم گروه خونی دارند که عبارتند از: M, L, K, F, D, C, B, Tr, A و N اما فقط یکی از آنها یعنی سیستم A قدرت کافی دارد و از نظر درمانگاهی حائز اهمیت است، حدود 60 درصد سگها دارای گروه خونی A هستند. سیستم Tr و پادگن محلول نظیر r در گوسفند با سیستمO در خوک معادل می باشد.

گروه های خونی گربه

در گربه فقط یک سیستم گروه خونی عمده گزارش گردیده است و آن AB میباشد ولی ممکن است گربه ها دارای گروه خونی B, A و یا A B باشند. گروه خونی 95ـ75 درصد گربه ها A و 25ـ5 درصد آنها B و گروه خونی AB کمتر از یک درصد گزارش شده است. پادگن A در لنفوسیت های گربه دیده شده است. ضمناً تزریق یک میلی لیتر از خون گربه های با گروه خونی A به گربه های با گروه خونی B موجب شوک، کاهش فشار خون، قطع اعمال تنفسی و توقف حرکات قلب در ظرف چند دقیقه می گردد.

گروه های خونی گاو

گاوها دارای یازده سیستم گروه خونی می باشند که با حروف Z, T, S, M, L, J, F, C, B, A و R نمایش داده میشوند و از بین آنها دو سیستم B و J واجد اهمیت بیشتری هستند. سیستم گروه خونیBدر گاوها از کلیه سیستم های شناخته شده پیچیده تر است. به طوری که دراین سیستم 60 پادگن مختلف برآورد شده است که این پادگن ها به صورت دسته های کوچکتری به شکل فنوگروپ به ارث می رسند. با وجود این پیچیدگی تقریباً غیر ممکن است که خون یک گاو دهنده کاملاً مشابه خون گاو گیرنده باشد.

گروه های خونی خوک

خوک پانزده سیستم گروه خونی از A تا O دارد که مهمترین آنها گروه خونی A است. این گروه خونی دارای دو آلل A و O بوده که به وسیله ژن S کنترل می گردند